Szkola Reklamy, WSR

KINO, Lipiec - Sierpień 2004 (7-8/446/7)
autor: Konrad J. Zarębski

"Shrek 2", tańszy w realizacji o 20 mln dolarów od "Gdzie jest Nemo?" i niemal o połowę od animowanych tradycyjnie filmów Disneya, miał najlepsze otwarcie w dziejach kina animowanego.

"Pobrali się w te pędy i żyli długo i obrzydliwie, dając się we znaki tym, którzy zaleźli im za skórę." (William Steig, "Shrek", przekł. Ewelina Jagła)

"Zwycięstwo ma wielu ojców, porażka jest sierotą" - powiedział prezydent John F. Kennedy, komentując kryzys karaibski. W przypadku "Shreka" - pierwszego pełnometrażowego filmu animowanego wyróżnionego Oscarem - ojców sukcesu można liczyć w setkach (sama lista napisów końcowych zajmuje 6 minut projekcji filmu). Tak naprawdę jednak liczy się dwóch: William Steig, który postać Shreka wymyślił i powołał do życia, i Jeffrey Katzenberg, który zadecydował o przeniesieniu przygód zielonego ogra na duży ekran.

1. William Steig, syn żydowskich emigrantów o polskich korzeniach, zmarł w październiku 2003 roku, miał 95 lat. Przez ponad 60 lat opublikował w "The New Yorkerze" 1600 rysunków i zaprojektował blisko 120 okładek. Jego rysunki różniły się od innych - nie komentowały cudzych tekstów, ale same w sobie ironicznie syntetyzowały fakty, zdarzenia i idee. Steig był też autorem nowej koncepcji pocztówek, które dzięki niemu przestały być tylko kartkami okolicznościowymi, zamieniając się w dowcipne komentarze do sytuacji, jakie były udziałem nadawcy lub adresata.

Już w 1936 roku Steig opublikował swój pierwszy album rysunków w formie książkowej, w połowie lat 40. do antologii jego prac dołączyły komiksy, dedykowane - co znaczące - jego ówczesnej szwagierce Margaret Mead, autorytetowi w dziedzinie antropologii kultury, oraz Karen Horney, uczennicy Freuda i współtwórczyni współczesnej psychoanalizy. W roku 1968, w wieku 61 lat, namówiony przez kolegę z pracy, Steig zaczął pisać dla dzieci. Dlaczego tak późno? Jak sam przyznał: Zawsze czułem się nieco inny. Z niezrozumiałych przyczyn po prostu nigdy nie dorosłem. Kreowany przez niego świat był dość specyficzny, odmienny od tego, jaki można znaleźć w książeczkach innych autorów. Mimo to krytycy uważali go za urodzonego pisarza dziecięcego: jego książki pisane są językiem żywym i atrakcyjnym dla młodego czytelnika, który - zdaniem recenzentów - polubi dźwięk użytych słów. Nagradzane przez młodych czytelników, wydawców i krytyków tytuły (w sumie powstało ich 25) od początku budziły liczne kontrowersje. Steig był przede wszystkim karykaturzystą. Wprawdzie bohaterami jego książek były pszczółki, pieski, myszki i osiołki, ale sytuacje, w jakich się pojawiały, wcale nie należały do świata zwierząt. Na przełomie lat 60. i 70. organizacja wspierająca policję uznała, że Steig stawia znak równości między policjantami i świniami, i uzyskała sądowy zakaz dystrybucji jego książek. "Shrek" powstał w 1990 roku. Jest to niewielka książeczka zawierająca około trzydziestu rysunków i kilkadziesiąt zdań tekstu. Niewiele, ale wystarczy, by złamać wszelkie kanony tradycyjnej książki dziecięcej. Historia jest krótka, dosadna, nie pozbawiona pewnej dozy erotyzmu - wykoślawionego zresztą, jak pozostała zawartość - a przede wszystkim stawiająca na głowie system wartości, kreowany choćby przez filmy Disneya.

2. Jeffrey Katzenberg (rocznik 1950) zaczynał karierę w przemyśle filmowym od pozycji asystenta Barry'ego Dillera, szefującego w latach 70. Paramountowi. Jego pierwszym sukcesem producenckim było przeniesienie na duży ekran kultowego serialu "Star Trek" w nie mniej kultowej telewizyjnej obsadzie. Udało mu się ściągnąć do filmu Leonarda Nimoya, legendarnego odtwórcę roli doktora Spocka z planety Vulcan, który wycofał się z serialu na długo przed jego końcem. Inne sukcesy Katzenberga, szybko awansującego na szefa produkcji wytwórni, to m.in. "Czułe słówka" i "Gliniarz z Beverly Hills". W 1984 roku opuścił Paramount i przeszedł do Disneya jako człowiek nowego prezesa zarządu Michaela Eisnera. Wytwórnia była wówczas w głębokim kryzysie, Eisner miał ratować firmę przed bankructwem. Wielki udział w dziele sanacji upadającego imperium przypisuje się właśnie Katzenbergowi, który został szefem produkcji. Początkowo w zakres jego obowiązków wchodziła opieka nad działem animacji, ale to podobno na jego wniosek powołano studio Touchstone, gdzie zaczęto kręcić filmy dla dojrzałej widowni - w dziejach wytwórni nastawionej na kino familijne rzecz bez precedensu. Nazwisko Katzenberga stało się głośne poza branżą filmową w chwili premiery "Pretty Woman", ale główną jego zasługą był przede wszystkim renesans disneyowskiej animacji. To pod jego kierunkiem powstawały takie filmy jak "Mała syrenka", "Piękna i bestia", "Aladyn" i przede wszystkim "Król Lew" - do czasu premiery "Gdzie jest Nemo" najbardziej kasowy film w dziejach kina rysunkowego.

Oszałamiający sukces "Pretty Woman" na całym świecie ujawnił nie tylko potencjał Disneya, ale i konflikt między Katzenbergiem i rządzącym żelazną ręką Eisnerem. W 1991 roku Katzenberg upublicznił swój raport o sytuacji w koncernie, wskazując zlekceważone przez Eisnera kierunki reorganizacji, a dwa lata później, w połowie kontraktu, zapowiedział swoją dymisję. Uzasadniał to chęcią realizacji własnych projektów biznesowych, ale prasa branżowa spekulowała, że Katzenberg oczekiwał mianowania na stanowisko prezydenta koncernu po tragicznej śmierci piastującego tę funkcję Franka Wellsa. Byłaby to pozycja równorzędna z zajmowaną przez Eisnera, toteż prezes zarządu studia nie dopuścił do nominacji. Więcej, mimo zaproponowanego przez Katzenberga rocznego okresu wypowiedzenia, potraktował jego decyzję jako zwyczajne zerwanie kontraktu ze wszelkimi tego konsekwencjami. W październiku 1994 roku Katzenberg, David Geffen i Steven Spielberg założyli pierwszą od 80 lat w Hollywood nową wytwórnię filmową, DreamWorks SKG. Niemal jednocześnie do sądu w Los Angeles wpłynął pozew Katzenberga przeciwko Disneyowi o wypłatę 250 mln dolarów należnej dywidendy, czyli 2 proc. od przewidywanych zysków koncernu po 1988 roku. Katzenberg proces przegrał, w wyniku czego spadł z trzeciej do czwartej setki na liście czterystu najbogatszych, publikowanej przez czasopismo "Forbes". Dla niego była to przede wszystkim porażka prestiżowa: z trójki głównych udziałowców DreamWorks mógł wykazać się najniższymi aktywami i swojej wartości dowieść musiał w inny sposób. Zajął się więc animacją. Choć wielokrotnie podkreślał, że swoją pracę dla Disneya i samą wytwórnię ceni i szanuje, obserwatorzy Hollywood traktują jego działalność w kategoriach rywalizacji, by nie powiedzieć wprost - zemsty. W wyniku podjętych inwestycji dość nieoczekiwanie wyrósł Disneyowi potężny konkurent, który nie tylko naśladuje jego wzorce, ale także szuka dla siebie nowych dróg. I to tak skutecznie, że sam, bez niczyjej pomocy sięgnął po to, co Disneyowi udało się osiągnąć wyłącznie dzięki współpracy z Pixarem: animację trójwymiarową.

3. Niezależnie jednak od prawdziwych motywów, jakie skłoniły Katzenberga do wykupienia praw do ekranizacji książeczki Williama Steiga, nad "Shrekiem" wisieć będzie duch zemsty, a w ostateczności - duch sprzeciwu.

"Shrek" bowiem łatwo wpisuje się w nurt kultury amerykańskiej, zwany backlashem, czyli reakcją. Aby wyjaśnić to zjawisko, trzeba cofnąć się do połowy lat 60., kiedy prezydent Johnson podpisywał ustawy wymierzone przeciwko dyskryminacji rasowej. To, co wydawało się końcem drogi, podjętej przez aktywistów ruchu na rzecz równości, w rzeczywistości okazało się dopiero początkiem. Prawne zadekretowanie końca segregacji nie rozwiązywało problemu, chodziło teraz o doprowadzenie do trwałych zmian w społecznej mentalności. Aby ten proces przyspieszyć, wcielano w życie rozmaite programy w rodzaju choćby akcji afirmatywnej czy systemu kwotowego. Miały one w sposób instytucjonalny zagwarantować mniejszościom etnicznym (a z czasem także innym) miejsce w strukturach społecznych w stopniu odpowiadającym ich procentowemu udziałowi w danej społeczności. Apogeum tych działań stała się poprawność polityczna (PC) - postmarksistowski kodeks polityczny, sformułowany w 1984 roku, nakazujący - według "Słownika wydarzeń, pojęć i legend XX wieku" Władysława Kopalińskiego - "unikanie słów lub czynów mogących wyrażać dyskryminację lub uprzedzenie w stosunku do osób różniących się pod względem rasy, płci, orientacji seksualnej, klasy, do mniejszości narodowych". Popierane przez środowiska zbliżone do Partii Demokratycznej zasady PC przyniosły Clintonowi zwycięstwo w wyborach prezydenckich w 1992 roku.

To, co wydawało się ideałem jako doktryna społeczna, w praktyce okazało się odległą od ideałów demokracji utopią. Wprawdzie powstała moda na wspieranie zasad poprawności politycznej i w pewnych środowiskach ludzie nie stosujący się do jej reguł narażali się na różne nieprzyjemności, z bojkotem towarzyskim włącznie, z drugiej jednak strony istniał wcale niemały opór przed mechanicznym wyrównywaniem szans społecznych. Jego wyrazem był właśnie backlash - nurt artystyczny, a raczej obyczajowy, próbujący sprowadzić poprawność polityczną do absurdu. Jego produktami są, między innymi, radiowe audycje Howarda Sterna (i film "Części intymne", inspirowany jego biografią), serial i film kinowy "Miasteczko South Park" czy znana z MTV seria "Beavis and Butthead". W 1992 roku satyrycy Henry Beard i Christopher Cerf wydali "The Official Politically Correct Dictionary and Handbook", w którym nakreślili wizję, do czego zbytni respekt dla PC może doprowadzić. Pochodzi z niego większość haseł kojarzonych z poprawnością polityczną - na czele ze "sprawnymi inaczej i obdarzonymi grawitacyjnie" na określenie niepełnosprawnych i otyłych.

Ze swym specyficznym humorem i turpistyczną kreską "Shrek" - gdzie bohater zostaje dosłownie wykopany z domu, a pogodna zabawa z dziećmi na polanie to tylko zły sen, gdzie kwiaty skręcają się od smrodu i nawet przyzwyczajonej do obrzydliwości czarownicy ziemia usuwa się spod nóg - staje się sztandarowym dziełem backlashu, swoistym wzorcem kreowania świata. Jednak trzeba zaznaczyć, że mimo swej formy nie jest to książka dla małych dzieci, a raczej dla młodzieży. I to młodzieży umiejącej - w przeciwieństwie do bohatera popularnego cyklu powieści Franceski Simon o Koszmarnym Karolku, niezbyt dalekim powinowatym Shreka - odróżnić dobro od zła i osiągnąć sugerowany przez autora ironiczny dystans do przedstawianych zdarzeń. A nie jest to wcale sprawa łatwa, o czym świadczą recenzje zarówno z książki, jak i obu filmów o "Shreku", gdzie o utworach jawnie występujących przeciwko kanonom bajek pisze się językiem zarezerwowanym dla tradycyjnej literatury dziecięcej.

4. Na ekranie z książkowego "Shreka" zostało niewiele - bohater, osioł, uwięziona w zamku królewna i smok. Każda z tych postaci została zresztą poddana daleko idącej obróbce - ekranowy ogr stał się stworzeniem, mimo swej brzydoty, niemal sympatycznym, osioł z milczącego sługi zmienił się w cwanego gadułę-przewodnika, szpetna królewna wypiękniała, a grasujący po lesie smok awansował na jej strażnika. Pozostał natomiast ironiczny dowcip, charakterystyczna dla Steiga zabawa słowem i pogodny, wbrew wszystkiemu, nastrój.

Odpowiedzialny za produkcję filmu Katzenberg zadbał też, by nosząca znamiona kina rodzinnego jego wersja przygód ogra adresowana była do nieco starszego widza niż dotychczasowe dziecięce filmy animowane. Dla Disneya była to bariera niezwykle trudna do przekroczenia: nawet podejmujący dorosłe tematy "Król Lew", nawet miejscami dwuznaczny "Dzwonnik z Notre Dame" zostały sfilmowane tak, by rozpowszechniać je jako filmy dla każdego widza. "Shrek" tymczasem uznany został za film dozwolony od lat 13, zaś żartów i odniesień adresowanych do widza jeszcze starszego jest w nim bez liku.

Nie jest to zresztą jedyna różnica w stosunku do filmów disneyowskich. Mimo znaczącego postępu, filmy Disneya nadal pozostają wierne estetyce, której hołdował założyciel studia, nie mówiąc już o nazbyt dydaktycznym przesłaniu. Jedynym ustępstwem na rzecz współczesności, do jakiego skłonny wydaje się Disney, jest stopniowe adaptowanie nowoczesnych technik animacji. Decyduje o tym jednak nie wizja artystyczna, lecz rachunek ekonomiczny: animacja komputerowa staje się nie tylko coraz bardziej precyzyjna, ale - przede wszystkim - tańsza. A także, co nie jest szczegółem bez znaczenia, coraz bardziej oswojona przez młodego widza, obcującego z grami wideo.

Czy jednak wytwórnia z Burbank zdolna jest zmienić swoją filozofię działania? Dla Eisnera i jego współpracowników wydaje się to zbyt trudne: ostatnie sukcesy, mierzone nie w dziesiątkach lecz setkach milionów dolarów, Disney zawdzięcza dystrybuowanym pod swoją firmą filmom Pixaru, dynamicznie rozwijającego się studia animacji komputerowej. To nie przypadek, że w trzyletniej historii Oscara za pełnometrażowy film animowany ani razu nagrody nie zdobył oryginalny film Disneya. "Shrek" jest filmem DreamWorks, "Gdzie jest Nemo?" powstał w Pixarze, zaś dystrybuowane w Stanach przez Disneya "Spirited Away - W krainie bogów" to film japoński. Nic dziwnego, że po 20 latach znów mówi się w Disneyu o kryzysie, którego symptomem zdaje się burzliwe rozstanie z Pixarem.

Dziś tempo rozwoju animacji dyktuje Jeffrey Katzenberg. "Shrek 2", tańszy w realizacji o 20 mln dolarów od "Gdzie jest Nemo?" i niemal o połowę od animowanych tradycyjnie filmów Disneya, miał najlepsze otwarcie w dziejach kina animowanego. Zgodnie z hollywoodzką logiką DreamWorks zapowiada kontynuację cyklu: czeka nas inwazja zielonych ogrów i ich dzieci. Pytanie tylko, czy uwiedzeni sukcesem ojcowie "Shreka" zdołają ocalić jego urok?