Szkola Reklamy, WSR

KINO, Czerwiec 2004 (6/445)
autor: Tadeusz Sobolewski

Taka kawiarenka to szczególne miejsce. Jakaś nowa, nieinstytucjonalna wspólnota ludzi. Nie wiem, dlaczego kojarzy mi się z dawną "Solidarnością".

W drodze do Cannes - jeden dzień w Paryżu. Zmęczenie. Patrzę raczej pod nogi niż w niebo. Nie starcza nawet czasu, żeby zajrzeć do księgarni Giberta, po nowe filmy DVD. Zamiast tego szukam miejsca, gdzie mógłbym podłączyć laptop i skończyć zaległą robotę. Niewolnik terminów. Dla utrudnienia, nie używający kalendarza. Strusia polityka.

Ale widzę, że Paryż też zapracowany, zszarzały, bez blasku. Nasz przylot opóźnił się o kilka godzin, nie dlatego, że dziś 11 maja (znam takich, co nie latają jedenastego) - po prostu, strajk na lotnisku Charles de Gaulle. Autobusy nie jeżdżą, zamiast nich idzie niewielki pochód w otoczeniu suk policyjnych. Niosą sztandary CGT. Ich prowodyr, wysoki, w wełnianej czapce, uderza miarowo jak w bęben w plastikowy galon po wodzie.

Mam czasem takie halucynacje - właściwie jest to rodzaj zabawy z sobą - widzę nasz świat zdegradowany. Trochę jak z "Golema" Szulkina (próbowałem kiedyś pisać do niego scenariusz, choć sam film mi się wtedy nie spodobał, doceniłem go później). A ta moja zabawa polega na tym, że rozpoznaję znane postacie ze świata kultury, do których kiedyś z drżeniem chodziłem po wywiad, w zupełnie innych rolach. Pewnego światowego reżysera widzę jako szatniarza. Autorkę głębinowych interpretacji tekstów literackich, apologetkę tragizmu, odnajduję wśród bab, w kościelnej ławce. Papieża widziałem kiedyś w tramwaju, po cywilnemu, jako przygarbionego emeryta.

11 maja w Paryżu, pomiędzy samolotem a nocnym pociągiem, po przejściu bramek z antyterrorystyczną kontrolą umieszczam walizkę w przechowalni, zjadam kebab i zamiast sobie usiąść przy kieliszku wina, gdzieś w okolicach Sorbony, szukam kawiarenki internetowej. Na dworcu liońskim, na ławce siedzi młody mężczyzna, przysiada się do niego Murzyn w skórzanej kurtce, bez słowa czymś się wymieniają, tamten szybko odchodzi. Więc tak pracuje diler? Na dość podłej ulicy, koło dworca znajduję kawiarnię internetową.

Taka kawiarenka to szczególne miejsce. Jakaś nowa, nieinstytucjonalna wspólnota ludzi. Nie wiem, dlaczego kojarzy mi się z dawną "Solidarnością". Może dlatego, że spotkany niedawno na ulicy Darek Gajewski mówił, że chce robić o niej film, ale oczami francuskiego lewaka, który przyjeżdżał tu z konwojami, bo wierzył w polską bezkrwawą rewolucję, która połączy ogień z wodą, wprowadzi elementy socjalizmu, bez naruszania demokracji. Ale oczywiście to była mrzonka, Wałęsa nie był nowym Allende, a w Chile wiadomo, jak się skończyło. Ale teraz mit Allende się odradza, podobnie jak mit Che. Świadczy o tym program festiwalu w Cannes.

W kawiarence internetowej cisza. Lekki podkład muzyczny. Na ścianie czerwono-czarny portrecik Guevary. Wpatrzeni w ekrany ludzie - wszelkie kategorie wieku, różne rasy, języki. Brak skrępowania. Taniość - za jedno euro można przesiedzieć cały dzień. Piękna arabska dziewczyna, oparta o kontuarek, o coś pyta. Obsługuje chłopak na wrotkach, typ komputerowego wymoczka. Podjeżdża do drzwi, obserwuje ulicę, pali papierosa. Spokój. Mam kilka godzin. Podłączam laptop do ściany i piszę o antyglobalistycznych filmach.

"Nadprodukcja. Terror konsumpcji" Erika Gandiniego, "Korporacja" Achbara i Abbotta, "Czwarta wojna światowa" Richarda Rowley'a.

"Wojna bez pola walki. Wojna bez wroga. Ta wojna jest wszędzie. Tysiące wojen domowych na całym świecie. Ta wojna wkroczyła do naszych domów..."

Świat-śmietnik. Zatruty. Rakotwórczy. Zarzucony niepotrzebnymi towarami. Ludzie, jak mrówki, przenoszą te towary z jednego kopczyka na drugi - z supermarketu do domu.

"Ta koszulka jest sprzedawana za 14 dolarów 99 centów. Kobieta, która ją szyła w Salwadorze, dostała za to 3 centy."

"Toniemy w mleku. Mamy nadprodukcję mleka. Niektóre rządy dopłacają rolnikom, żeby nie produkowali go więcej. Ale koncern Monsanto wprowadza na rynek produkt, który ma na celu zwiększenie produkcji czegoś, co nie jest potrzebne. Żeby krowy produkowały więcej mleka, wstrzykuje im się antybiotyki, które powodują rozprzestrzenianie się bakterii odpornych na antybiotyki. Informacja o tym katastrofalnym dla człowieka procederze jest blokowana w stacji telewizyjnej, w której Monsanto ma udziały. Upartemu reporterowi stacja proponuje pieniądze, żeby milczał..."

"Wielkie korporacje są dziś tym, czym w niektórych krajach był kiedyś kościół, monarchia, czy partia komunistyczna. Korporacja jest dominującą instytucją naszych czasów".

W potocznym wyobrażeniu ta instytucja wygląda jak osoba. Michael Moore przeprowadza na ten temat sondę uliczną: General Electric kojarzy się ludziom z miłym staruszkiem. Microsoft to ktoś młody i agresywny. Monsanto - nienagannie ubrany. Ta miła osoba - dowodzi film "Korporacja" - w rzeczywistości jest rekinem ludojadem. Argumentacja jak z "Kapitału" Marksa. Sugestywność wizualnych metafor jak z Eisensteina.

Znów mamy poczucie, że żyjemy w systemie. Czy to nie paranoja? Wyszliśmy z jednego systemu wyzysku, weszliśmy w inny i czujemy na nowo charakterystyczne wyobcowanie. Filmy w rodzaju "Korporacji" przypominają antypropagandę czasów pierwszej "Solidarności", której tak zazdrościli nam lewicowcy z Zachodu, rozgoryczeni i bezradni. Z podobnym dystansem, jak my patrzyliśmy wtedy na panujący system, tworzący jedną całość, teraz oni - młodzi antyglobaliści, alterglobaliści, czy jak ich zwał - patrzą na rzeczywistość monopolistycznego kapitalizmu.

"Pierwsza rewolucja przemysłowa, rozpoczęta 150 lat temu, była błędem, nie udała się, zabrnęła w ślepą uliczkę, nie daje ludziom nadziei" - słyszę z ekranu. Marks przyszedł za wcześnie, teraz potrzebny będzie nowy Marks... Już nadchodzi. Z głębokiej pamięci wyłania się pieśń, którą w dzieciństwie śpiewało się na szkolnym apelu, a trzeba dodać, że zacząłem chodzić do szkoły jeszcze przed Październikiem! To szło tak: "...nie zna granic, ni kordonów pieśni zew, pieśni zew... A potem: przez / cały świat / echo pieśni tej niech niesie wiatr". Nie, nie byliśmy tacy mądrzy, żeby od razu wiedzieć, że to jest skłamane. To się okazało niedługo potem. Ale już wiedzieliśmy, że to rytuał, że ten kościół jest pusty. I że trzeba gdzie indziej lokować swoje nadzieje. Mieliśmy poczucie, że żyjemy w świecie nieruchomym. Ten świat ruszył do przodu w 1980 - i zaraz się cofnął. Ruszył w 1989 - i znów nadzieja została zawiedziona. Teraz rusza znowu, czuje się to wyraźnie, już nie w skali lokalnej, ale globalnej, jakby cały świat był teraz Peerelem.

My już wiemy, że nie da się postąpić do przodu bez norwidowskiego zgrzytu ironii. Boimy się ideologicznej paranoi, ideologii wytrycha, który pasuje do wszystkich zamków i otwiera drzwi do szczęścia. Ale z fermentu, którego jesteśmy świadkami (w Cannes nawet "Shrek 2" miał wydźwięk kontestacyjny) płynie parę korzyści: poczucie, że historia się wcale nie skończyła; że świat jest jeden i my do niego należymy; i że nie żyjemy w nim jak klienci w wielkim sklepie.