Krajobrazy ze snów

FOTO, listopad 1999
autor: JACEK SZCZERBANIEWICZ

Można powiedzieć, że już od chwili narodzin fotografii pojawiło się pytanie, czy rolą obrazu fotograficznego powinno być wierne odzwierciedlanie istniejącej rzeczywistości, czy może takie jej modyfikowanie aby odczytanie treści zawartych na zdjęciu wymykało się jednoznacznym ocenom.

W zasadzie pytanie to musi pozostać bez odpowiedzi; zarówno pierwsza jak i druga teoria ma swoich zagorzałych zwolenników i przeciwników. Sądzę, że poważnym zubożeniem było by ograniczenie roli fotografii tylko do funkcji nośnika informacji o otaczającym nas świecie. Wzbogacanie obrazu poprzez stosowanie różnorodnych technik, filtrów kreatywnych czy przekształceń komputerowych sprawia, iż przedmioty na zdjęciu zatracają swoją realność, pozwalając nam spojrzeć na rzeczywistość z zupełnie innej perspektywy. Dzięki temu możliwe jest wniesienie do obrazu osobistego przesłania twórcy, jego emocji, odczuć i sposobu postrzegania świata. Ta swoista wycieczka w głąb wyobraźni artysty mówi nam wiele o nim samym, ale może także sporo powiedzieć o fotografowanym przedmiocie. To, że taki zmodyfikowany obraz nie jest w pełni czytelny nie powinno przeszkadzać, bowiem utrata dosłowności uruchamia mechanizm naszej wyobraźni. Dzięki temu każdy, mimo iż patrzy na to samo zdjęcie, widzi w nim coś innego, odkrywa inne przesłanie, zależnie od swojej wrażliwości.

Niektórzy mogą powiedzieć, że taka modyfikacja obrazu będzie niejako wejściem fotografii w obszar zarezerwowany dotychczas dla innych dziedzin sztuki - malarstwa czy grafiki. Jednak według mnie dodaje ona zdjęciu nowych treści, niemożliwych do przekazania w fotografii tradycyjnej. Moje -krajobrazy ze snów- są próbą wyrażenia własnych emocji. Nierealne, odkształcone obrazy, jakby wyjęte z kolorowych, pełnych wieloznaczności snów, odzwierciedlają mój wewnętrzny świat. Oglądającemu zaś jego wyobraźnia podpowiada różne, subiektywne interpretacje i znaczenia. Pojedyncze drzewo, baśniowy las, postacie ludzkie wyłaniające się niczym zjawy z tła prowokują do wyszukiwania metafor i sensu ukrytego w obrazie. Zdjęcia miejskich ulic ze zniekształconymi domami, przypominające malarstwo impresjonistów, niepokoją swoją tajemniczością. Technika, którą zastosowałem przy wykonywaniu prezentowanych tu zdjęć, jest znana od dawna i została opisana w wielu podręcznikach fotografii. Jest ona także bardzo prosta, co wcale nie oznacza, iż bez większych problemów można wykonać wartościowe zdjęcia. Jak w każdej dziedzinie sztuki tak i w fotografii liczy się przede wszystkim twórca i jego sposób postrzegania rzeczywistości. Pomysł, wybór odpowiedniego motywu, oświetlenie, sposób kadrowania i dobranie właściwych parametrów ekspozycji - to główne czynniki wpływające na końcową wartość obrazu. Zastosowanie filtrów może tylko wzbogacić efekt ale nie będzie nigdy w stanie sprawić aby złe zdjęcie stało się dobrym.

Przy fotografowaniu używałem prostego filtra kreatywnego, wykonanego samodzielnie. Składa się on z szybki (najlepiej aby szkło było możliwie dobrej jakości) przyciętej do rozmiarów uchwytu Cokin P, na którą naniesiono warstwę bezbarwnej wazeliny technicznej. Szybkę wsuwa się do uchwytu, zamocowanego do obiektywu aparatu za pomocą pierścienia odpowiadającego średnicy mocowania filtra. W zależności od tego jaka jest jej grubość otrzymujemy obrazy mniej lub bardziej czytelne. Sposób rozsmarowania wazeliny na szybce też jest istotny. Można nakładać ją równolegle - warstwa przy warstwie, tworzyć koła, kwadraty lub inne figury geometryczne, w każdym przypadku uzyska się inny efekt końcowy. Przy nakładaniu warstw wazeliny równolegle, jedna przy drugiej, należy zwrócić uwagę na kierunek smarowania - najlepiej po jej nałożeniu osadzić filtr na obiektywie w uchwycie, który można obracać. Wówczas zmieniając położenie filtra bezpośrednio na matówce aparatu obserwujemy powstające efekty. Oczywiście, do tego typu eksperymentów wskazane jest użycie lustrzanki - w aparatach z celownikiem lunetkowym zarówno zamocowanie filtra jest trudniejsze, a ostateczne efekty widzimy dopiero po wywołaniu filmu. Można spróbować wzbogacić efekt barwiąc wazelinę poprzez dodanie niewielkich ilości na przykład farby plakatowej - sposobów modyfikacji tej techniki jest bardzo wiele i wszystko zależy od naszej pomysłowości. Techniką tą można fotografować w zasadzie wszystko, począwszy od krajobrazu a skończywszy na portrecie. W krajobrazie istotne jest, aby na pierwszym lub drugim planie znajdowały się obiekty w miarę wyraziste (na przykład drzewa). Przy fotografowaniu pejzaży z dalekimi planami (pola, morze, jeziora) obraz traci prawie całkowicie czytelność, co nie daje już tak interesujących wyników. Bardzo ciekawy efekt osiąga się fotografując przez posmarowaną wazeliną szybkę architekturę, zwłaszcza stare budynki o zdecydowanych kolorach.

Do zdjęć najlepiej użyć obiektywów o ogniskowej poniżej 50 mm - im krótsza ogniskowa tym rezultat będzie ciekawszy. Stosowanie obiektywów długoogniskowych w poważnym stopniu niweluje działanie filtra.

Każdy tworząc abstrakcyjne obrazy musi liczyć się z wielorakością interpretacji. Nie inaczej jest w przypadku fotografii kreatywnej, która odwołując się do sfery emocjonalnej może oddalić ocenę oglądającego od intencji autora. Jednak przy takim rodzaju działalności twórczej nie jest to niczym złym - zamierzenia autora nie zostały wprawdzie odczytane, lecz oglądający stworzył we własnym umyśle swój własny, jedyny i niepowtarzalny obraz.